Artykuł opracował dr Mateusz Karatysz
Kleszcz u psa
Zdjęcie wypromptowano dla zoonews.pl
W artykule przeczytasz
Instrukcja: Jak bezpiecznie usunąć kleszcza u psa?
Skuteczne usunięcie kleszcza wymaga precyzji i szybkości. Zamiast tradycyjnego wyrywania, które może doprowadzić do rozerwania pasożyta, zastosuj poniższą procedurę:
Krok 1: Przygotowanie i chwyt
Pamiętaj, aby usunąć kleszcza tak szybko, jak to możliwe. Przygotuj odpowiednie narzędzie (haczyk, lasso lub pęsetę weterynaryjną) i przyłóż je jak najbliżej skóry psa, bezpośrednio przy aparacie gębowym pasożyta.
Krok 2: Prawidłowe wyciąganie (ruch obrotowy)
Zamiast ciągnąć prosto do góry, zastosuj delikatny ruch obrotowy połączony z jednostajnym, umiarkowanie silnym ciągnięciem. Taka technika sprawia, że kolce hypostomu owijają się wokół jego osi, co pozwala na bezpieczne wydostanie kleszcza w całości.
Krok 3: Dezynfekcja miejsca ukąszenia
Po wyjęciu pasożyta dokładnie przemyj ranę na skórze psa środkiem antyseptycznym. Upewnij się, że miejsce po ukąszeniu jest czyste.
Krok 4: Zabezpieczenie kleszcza do badań
Nie wyrzucaj kleszcza do kosza. Umieść go w szczelnym pojemniku (np. probówce lub słoiczku) i przekaż do laboratorium w celu zbadania pod kątem obecności patogenów chorób odkleszczowych.
Ważne zasady bezpieczeństwa⚠️
- Nigdy nie ściskaj odwłoka kleszcza – może to spowodować wprowadzenie zainfekowanej treści do organizmu psa.
- Nie smaruj kleszcza tłuszczem, alkoholem ani go nie przypalaj – takie działania prowokują u pasożyta wymioty, co drastycznie zwiększa ryzyko zarażenia chorobami.
- Chwytaj blisko skóry – zapobiega to rozerwaniu kleszcza i pozostawieniu jego części w ciele zwierzęcia.
Czym wyciągnąć kleszcza psu? Najlepsze narzędzia i akcesoria
Do usunięcia kleszcza u psa użyj dedykowanych narzędzi do wyciągania kleszczy, które można kupić w sklepie zoologicznym bądź u lekarza weterynarii. Na rynku zoologicznym dostępne są np.:
- Haczyki do usuwania kleszczy – idealne do bezpiecznego wykręcania pasożyta bez ściskania jego odwłoka.
- Lasso na kleszcze – precyzyjna pętla pozwalająca na chwycenie nawet bardzo małych nimf blisko skóry.
- Karty do kleszczy – mieszczą się w portfelu, posiadają nacięcia o różnych rozmiarach, co ułatwia podważenie kleszcza.
- Pompki próżniowe – wysysają pasożyta, minimalizując kontakt z krwią.
Zapamiętaj: Zrezygnuj z domowej pęsety kosmetycznej. Jej mało precyzyjna budowa drastycznie zwiększa ryzyko rozerwania pasożyta. Kluczową zasadą jest chwycenie kleszcza jak najbliżej skóry, co zapobiega zgnieceniu pajęczaka i przedostaniu się zainfekowanych płynów ustrojowych do organizmu psa.
Urwana główka kleszcza u psa – co robić w takiej sytuacji?
Jeśli podczas usuwania kleszcza w skórze psa została jego głowa lub aparat gębowy (często widoczny jako mała, czarna kropka), nie panikuj. Choć sytuacja wymaga interwencji, najważniejsza część pasożyta (odwłok z patogenami) została już usunięta.
Postępuj zgodnie z poniższymi krokami:
- Nie próbuj „rozdrapywać” rany: Próby samodzielnego wydłubania główki igłą mogą prowadzić do zakażenia i powstania bolesnego ropnia.
- Zdezynfekuj miejsce ukąszenia: Użyj środka antyseptycznego (np. Octenisept), aby zminimalizować ryzyko infekcji miejscowej.
- Udaj się do weterynarza: Specjalista za pomocą sterylnych narzędzi bezpiecznie usunie pozostałość aparatu gębowego. Jest to szczególnie ważne, jeśli wokół miejsca ukąszenia pojawia się silny obrzęk.
- Zachowaj resztę kleszcza: Jeśli masz odwłok pasożyta, zabierz go ze sobą w szczelnym pojemniku. Lekarz może zalecić badanie kleszcza na obecność patogenów chorób odkleszczowych.
Ważne: Sama główka kleszcza nie zwiększa już ryzyka zarażenia babeszjozą czy boreliozą, ponieważ patogeny znajdują się w śliniankach i jelitach, które zostały usunięte wraz z odwłokiem. Pozostawienie jej może jednak wywołać miejscowy stan zapalny.
Jak wygląda ślad po kleszczu u psa?
Ślad po ukąszeniu kleszcza u psa może wyglądać różnie w zależności od reakcji organizmu zwierzęcia oraz tego, czy pasożyt był nosicielem chorób. Najczęściej spotykane zmiany to:
- Mały, twardy guzek po kleszczu: to zazwyczaj niegroźny odczyn zapalny (tzw. ziarniak). Jest wynikiem reakcji na ślinę kleszcza lub mechanicznego uszkodzenia skóry. Może utrzymywać się od kilku dni do nawet kilku tygodni.
- Czerwony ślad i obrzęk: lekkie zaczerwienienie wokół miejsca ukąszenia jest naturalne. Jeśli jednak rumień szybko się powiększa, może to świadczyć o infekcji bakteryjnej.
- Strup po kleszczu u psa: pojawia się, gdy pies drapie swędzące miejsce. Należy pilnować, aby pupil nie rozdrabał rany, co mogłoby doprowadzić do wtórnego zakażenia.
- Rumień wędrujący: u psów występuje rzadziej niż u ludzi i jest trudniejszy do zauważenia pod sierścią. To czerwona plama z jaśniejszym środkiem, która jest sygnałem alarmowym boreliozy.
Wskazówka: Jeśli ślad po kleszczu nie znika po tygodniu, staje się gorący w dotyku lub zaczyna z niego wyciekać ropa – nie zwlekaj z wizytą u lekarza weterynarii.
Czy kleszcz u psa sam odpadnie?
Napity kleszcze w zależności od cyklu rozwoju, w którym się znajduje może odpaść po 2-3 dniach w przypadku larwy kleszcza, po 4-6 dniach w przypadku nimfy kleszcza oraz po 5-14 dniach w przypadku dorosłej samicy kleszcza.
W każdym przypadku pozostawienie kleszcza, by sam odpadł jest postępowaniem nieprawidłowym. Napity kleszcz może zwrócić do ciała psa patogeny nawet poniżej 12 godzin od ukąszenia!
Najczęstsze choroby odkleszczowe u psów
Samo ugryzienie kleszcza nie musi oznaczać od razu, że pies zostanie zarażony. Niektóre kleszcze nie są nosicielami patogenów. Inne, mimo ugryzienia, nie muszą wprowadzić do organizmu psa szkodliwych bakterii, wirusów lub pierwotniaków. Mimo wszystko kleszcze mogą być wektorami wielu chorób, a patogeny uwolnione przez kleszcza do psa prowadzić do wielu ciężkich powikłań zdrowotnych. Do typowych chorób wywoływanych przez kleszcze należą:
- Borelioza u psa – jest chorobą wieloukładową, którą wywołują gram-ujemne urzęsione krętki Borrelia burgdorferi. Kleszcze, jako wektory, ulegają trwałemu zakażeniu i tylko one posiadają zdolność do przenoszenia boreliozy, poprzez ukąszenie psa. Poza samicami kleszcza chorobę przenieść mogą również larwy kleszcza i nimfy kleszcza3.
- Babeszjoza u psa – inaczej nazywana piroplazmozą, to choroba systemowa o różnym przebiegu. Babeszjoza spowodowana jest pierwotniakami pasożytującymi wewnątrz erytrocytów, które przenoszone są przez kleszcze4.
- Erlichioza u psa – to wielonarządowa choroba zakaźna, powodowana przez drobnoustroje z rodzaju Ehrlichia. Do zakażenia u psów dochodzi poprzez koleszcze Ixodes spp. oraz Rhipicephalus sanguineus. Okres inkubacji erlichiozy u psów wynosi od 4 do 11 dni5.
- Anaplazmoza u psa – to choroba zwierząt domowych, dzikich, a także i ludzi, która może występować w dwóch formach. Pierwszy z patogenów wywołuje tzw. anaplazmozę granulocytarną, w której drobnoustroje atakują głównie granulocyty, czyli białe krwinki. W drugim przypadku mamy do czynienia z anaplazmozą trombocytarną, gdzie istnieje powinowactwo bakterii do płytek krwi. Do zakażenia anaplazmozą u psa dochodzi poprzez ukąszenie kleszcza z rodzaju Ixodes spp, który jest głównym wektorem choroby6.
- Odkleszczowe zapalenie mózgu i opon mózgowych u psa – jest chorobą wirusową. Po zakażeniu psa choroba przybiera postać podobną do wścieklizny, jest bardzo gwałtowna, u psów może pojawić się gorączka, zmęczenie, bóle głowy, utrata apetytu, świąd w okolicach ukłucia kleszcza, drgawki, zaburzenia równowagi oraz porażenie kończyn. Objawy ustępują zazwyczaj samoistnie po kilku tygodniach7.
Jakie kleszcze są niebezpieczne dla psów?
W Polsce najpowszechniejszym zagrożeniem jest kleszcz pospolity (Ixodes ricinus). Choć w naszym kraju występuje kilka gatunków tych pajęczaków, to właśnie on najczęściej atakuje psy, przenosząc groźne patogeny, takie jak borelioza, babeszjoza czy anaplazmoza1.
źródło: esccap.pl
- Samica kleszcza: Ma charakterystyczny czerwony lub pomarańczowy odwłok z ciemnobrązową tarczką na grzbiecie. Przed żerowaniem ma ok. 5 mm, ale po najedzeniu się może zwiększyć swoje rozmiary nawet kilkunastokrotnie, przypominając szarą fasolkę2.
- Samiec kleszcza: Jest mniejszy (ok. 4,5 mm) i zazwyczaj cały ciemnobrązowy.
- Nimfy i larwy: To stadia młodociane. Są bardzo małe (wielkości ziarnka maku lub łebka szpilki), co sprawia, że są niezwykle trudne do zauważenia w gęstej sierści psa, mimo że są równie niebezpieczne.
Źródło: G. Karbowiak, Aktualny stan rozmieszczenia kleszczy właściwych w Polsce
Ważne: Niebezpieczne dla psa są wszystkie stadia aktywne kleszcza: larwy, nimfy oraz dorosłe samice. Każde z nich żywi się krwią i może przenosić śmiertelne dla czworonoga choroby.
Dlaczego kleszcz tak mocno trzyma się skóry?
Kleszcze posiadają specjalnie wykształcony aparat gębowy zwany hypostomem. Jest on wyposażony w liczne haczyki, które działają jak kotwica. To właśnie dlatego próba gwałtownego wyrwania kleszcza często kończy się jego rozerwaniem i pozostawieniem główki w skórze psa.
źródło: /ebiocare.pl/kleszcze
Gdzie najczęściej wcina się kleszcz u psa? (Miejsca do sprawdzenia)
Kleszcz u psa może się wciąć na powierzchni całego ciała, jednak pasożyty te instynktownie wybierają miejsca, gdzie skóra jest najcieńsza, najlepiej ukrwiona i najtrudniejsza do dosięgnięcia przez psa.
Podczas kontroli po spacerze sprawdź przede wszystkim:
- Głowę i pysk: okolice oczu, fafle oraz brodę.
- Uszy: sprawdź dokładnie małżowiny uszne zarówno z zewnątrz, jak i wewnątrz (u nasady kanału słuchowego).
- Pachy i pachwiny: to ulubione miejsca kleszczy ze względu na wysoką temperaturę i delikatną skórę.
- Łapy: sprawdź przestrzenie między palcami oraz spód łap.
- Okolice ogona: Przeszukaj sierść pod ogonem oraz w okolicach okołoodbytowych.
- Szyję: szczególnie pod obrożą lub szelkami, gdzie kleszcz może się łatwo schować.
Pasożyt stosuje wyrafinowaną strategię przetrwania. Podczas nacinania skóry kleszcz uwalnia substancje znieczulające, dzięki czemu pies nie czuje bólu ani świądu. Dodatkowo kleszcze wydzielają tzw. cement kleszczowy – specjalną wydzielinę, która po zastygnięciu dosłownie „przykleja” aparat gębowy do skóry, co utrudnia przypadkowe odpadnięcie kleszcza podczas ruchu psa.
Kiedy jest sezon na kleszcze? Kalendarz aktywności pasożytów
W Polskim klimacie sezon na kleszcze zaczyna być permanentny. Wystarczy, by temperatura w nocy nie spadła poniżej 0°C, a w ciągu dnia utrzymywała się powyżej 7°C, a kleszcze stają się aktywne. Wciąż jeszcze występują jednak okresy wyjątkowego nasilenia aktywności tych pajęczaków. Inwazje kleszczy mają swoje dwa szczyty występowania, tj.:
- Marzec-czerwiec
- Sierpień-październik
Warto też pamiętać, że kleszcze w ciągu dnia są najbardziej aktywne od rana do południa i między godziną 16:00 aż do zmierzchu, chociaż zdolne są do atakowania w ciągu całej dobry.
Profilaktyka: Co na kleszcze dla psa wybrać?
Profilaktyka to najlepszy sposób, by uchronić psa przed kleszczami oraz chorobami, jakie mogą się pojawić w konsekwencji transmisji patogenów do organizmu psa. Żerujący kleszcz może wstrzyknąć patogeny nawet po kilkunastu godzinach od wcięcia, dlatego nie można na to pozwolić.
Badania przeprowadzone przez naukowców z Instytutu Pasteura dowiodły, że dorosłe kleszcze mogą przekazać bakterie Borrelia w czasie krótszym niż 24 godziny, a nimfy kleszcza w jeszcze krótszym czasie – nawet poniżej 12 godzin8.
Na rynku zoologicznym i weterynaryjnym występują preparaty na kleszcze dla psa o różnych formach podania.
- Krople na kleszcze dla psa – rozprowadza się je pomiędzy łopatkami i wzdłuż grzbietu aż do nasady ogona. Krople zapewniają zwykle psu ochronę na 1 miesiąc. W przypadku kropli nie wolno kąpać psa dwa dni przed i po aplikacji kropli.
- Obroża na kleszcze dla psa – obroża jest rozwiązaniem, które działa bardzo długo – zwykle około 6 miesięcy. W tym czasie substancja czynna zawarta w obroży uwalnia się, zapewniając psu trwałą ochronę przed kleszczami.
- Tabletka na kleszcze dla psa – tabletki dla psa służą zwykle do ochrony przed kleszczami, a także do odrobaczania. Tabletki podaje się zwykle raz na 3 miesiące.
- Zastrzyk na kleszcze dla psa – zastrzyk, podobnie, jak tabletki działa zwykle zarówno przeciw pasożytom zewnętrznym, jak i robakom. Zastrzyk podaje jednak zawsze lekarz weterynarii.
- Spray na kleszcze dla psa – spray na kleszcze rozprowadza się po całym ciele psa pod włos, by preparat dotarł do skóry na grzbiecie, plecach, karku, po stronie bocznej i brzusznej tułowia oraz na nogach. Spray zapewnia psu ochronę przed kleszczami zwykle przez 1 miesiąc.
FAQ: pytania i odpowiedzi
Czy po każdym kleszczu pies zachoruje?
Nie. Samo ukąszenie nie oznacza jeszcze zakażenia, bo nie każdy kleszcz przenosi patogeny. Mimo to po każdym kontakcie z kleszczem warto obserwować psa, bo część chorób odkleszczowych może rozwijać się szybko.
Gdzie pies może spotkać kleszcza?
Kleszcz pospolity bytuje w miejscach o wysokiej wilgotności względnej powietrza, wynoszącej 80-100%, w których jest obecny żywiciel. Są to głównie lasy liściaste i mieszane. Kleszcze występują powszechnie w parkach miejskich. Swoje badania na ten temat przeprowadził i udostępnił PZH5.
Czy są szczepionki przeciw chorobom odkleszczowym?
Poza szczepionką przeciwko boreliozie, która ogranicza objawy po zarażeniu nie ma szczepionek przeciwko anaplazmozie, babeszjozie czy erlichiozie.
Źródła naukowe i badania
- G. Karbowiak, Aktualny stan rozmieszczenia kleszczy właściwych w Polsce, [Internet: 31.12.2021].
- PZH, Uwaga kleszcze, [Internet: 31.12.2021].
- M. Małachowska, Borelioza u psa – przyczyny, objawy, rozpoznanie i leczenie, https://zoonews.pl/borelioza-u-psa-przyczyny-objawy-rozpoznanie-i-leczenie/
[Internet: 31.12.2021].
- M. Małachowska, Babeszjoza u psa – objawy, leczenie, zapobieganie, https://zoonews.pl/babeszjoza-u-psa-objawy-leczenie-zapobieganie/
[Internet: 31.12.2021].
- Ł. Adaszek, S. Winiarczyk, Erlichioza u psów, „Życie weterynaryjne” 2007, numer 82, s. 991-993.
- M. Małachowska, Anaplazmoza u psa – szybki test, objawy, leczenie, https://zoonews.pl/anaplazmoza-u-psa-szybki-test-objawy-leczenie/ [Internet: 31.12.2021].
- Odkleszczowe zapalenie opon mózgowych, https://www.dbamyozdrowiepsowikotow.pl/czeste-choroby/pies/odkleszczowe-zapalenie-opon-mozgowych/ [Internet: 31.12.2021].
- https://www.pasteur.fr/en/research-journal/news/lyme-disease-study-speed-transmission-infected-ticks [Internet: 31.12.2021].
- https://www.pzh.gov.pl/klimat/factsheets/kleszcze-w-parkach-miejskich/ [Internet: 31.12.2021].
Notka biograficzna: dr Mateusz Karatysz
W branży zoologicznej pracuję od 2012 roku. Przez 8 lat doradzałem właścicielom specjalistycznych sklepów zoologicznych w doborze produktów premium, które nie były jeszcze dostępne w Polsce.
Od 10 lat opiekuję się przewlekle chorym psem. Każdego dnia pomagam mu w zmaganiach z atopowym zapaleniem skóry, alergią pokarmową, nawracającymi problemami z zapaleniem pęcherza oraz ciężkimi powikłaniami neurologicznymi po dysplazji krążków międzykręgowych.
W 2020 roku założyłem serwis zoonews.pl. Wieloetapowe diagnozy, umawianie równoległych wizyt u kilku specjalistów lekarzy weterynarii, wnikliwe obserwacje objawów występujących u mojego psa i łączenie faktów przed wizytami diagnostycznymi skłoniły mnie do popularyzacji odpowiedzialnej opieki nad zwierzętami domowymi – w oparciu o książki i artykuły naukowe pisane głównie przez lekarzy weterynarii.
Po przeczytaniu moich artykułów zachęcam do zgłębienia interesującego Ciebie tematu na podstawie książek i artykułów, które załączam w bibliografii.
