Artykuł opracował dr Mateusz Karatysz
Co to jest narząd Jacobsona i do czego służy?
Wygenerowano AI dla zoonews.pl
W artykule przeczytasz
Gdzie znajduje się narząd Jacobsona i jak jest zbudowany?
Narząd Jacobsona (vomeronasalny) to para ślepo zakończonych przewodów położonych u podstawy przegrody nosowej, najczęściej między jamą nosową a jamą ustną, otoczonych chrząstką, wyścielonych nabłonkiem sensorycznym po stronie przyśrodkowej i niesensorycznym po stronie bocznej.
Narząd Jacobsona (VNO) jest strukturą parzystą, umieszczoną po obu stronach dolnej części przegrody nosowej, w części rostralno-brzusznej jamy nosowej.
Zależnie od gatunku, łączy się z otoczeniem poprzez:
- kanał nosowo-podniebienny prowadzący ku jamie ustnej — u psa i lisa
- bezpośrednie połączenie z jamą nosową — np. u królika
Narząd Jacobsona u psów znajduje się:
- na wysokości zębów siecznych i przedtrzonowych (I–P3),
- pod przewodem nosowo-łzowym,
- w pobliżu podstawy małżowiny nosowej dolnej.
W przekroju, struktury te układają się równolegle do przegrody nosowej i biegną ku tyłowi jako ślepo zakończone rurki.
U większości ssaków są to struktury zanurzone w błonie śluzowej i częściowo osadzone w chrząstkozroście, co stabilizuje ich położenie.
Do czego służy narząd Jacobsona?
Narząd Jacobsona służy do odbierania związków chemicznych o charakterze feromonów, wspierając komunikację społeczną i rozrodczą, modulując zachowania seksualne, socjalne i emocjonalne zwierząt poprzez oddzielny szlak nerwowy prowadzący do opuszki węchowej dodatkowej, ciała migdałowatego i podwzgórza.
Odbiór feromonów płciowych
Narząd Jacobsona pomaga zwierzęciu rozpoznać, czy inny osobnik jest gotowy do rozrodu, np. czy suka ma cieczkę albo kotka jest w rui. Dzięki temu Twój pies czy kot potrafi „wyczytać” z otoczenia informacje, których my nie widzimy ani nie czujemy. To właśnie dlatego nagle zwiększa zainteresowanie suczkami na spacerze albo robi się pobudzony, gdy w okolicy pojawia się zwierzę w okresie rozrodczym. W badaniach obserwowano, że uszkodzenie narządu Jacobsona może ograniczać zachowania godowe i zmieniać reakcje na feromony – więc dla zwierząt to naprawdę ważny element ich biologii.
Komunikacja wewnątrzgatunkowa
Narząd Jacobsona pozwala zwierzętom „czytać” informacje o innych przedstawicielach swojego gatunku: ich płci, wieku, statusie społecznym, a nawet tym, czy są obce na danym terenie. To dlatego psy długo wąchają mocz innych psów – nie robią tego „dla zabawy”, tylko zbierają dane. U psów narząd Jacobsona ma połączenie z jamą ustną, więc czasem możesz zauważyć, że pies po wąchaniu lekko rozchyla pysk lub jakby „wciąga powietrze” – to normalne i jest częścią pobierania bodźców chemicznych, które pomagają mu orientować się w świecie.
Zachowania opiekuńcze i społeczne
Narząd Jacobsona wspiera również relacje rodzinne i opiekuńcze. U niektórych gatunków jego działanie odgrywa rolę w rozpoznawaniu młodych przez matkę i odwrotnie – zwłaszcza tam, gdzie maluchy rodzą się z jeszcze słabo rozwiniętymi zmysłami wzroku i słuchu.
Analizowanie bodźców, których my nie wyczuwamy
Narząd Jacobsona pozwala zwierzęciu odbierać cząsteczki, które dla naszego nosa są „niewidzialne” – zbyt duże, ciężkie albo chemicznie specyficzne, by trafić do klasycznego nabłonka węchowego. Komórki receptorowe wewnątrz VNO mają specjalną strukturę mikrokosmków i są zanurzone w płynnej wydzielinie. To środowisko działa jak naturalny „filtr” i „czytnik”, który wzmacnia kontakt z bodźcami chemicznymi.
Czy tylko psy mają narząd Jacobsona?
Nie — psy nie są jedynymi zwierzętami posiadającymi narząd Jacobsona (narząd vomeronasalny). To powszechna struktura u wielu gatunków ssaków i innych kręgowców, szczególnie tych, które polegają na komunikacji chemicznej i feromonach. Co więcej, u niektórych gatunków narząd ten jest lepiej rozwinięty niż u psa (np. u gryzoni, kotowatych czy węży). Psy mają działający VNO, ale jego funkcjonalność jest skromniejsza niż np. u myszy, królików czy jaszczurek, a budowa wykazuje cechy regresji związanej m.in. z domestykacją.
Gatunki, które również mają narząd Jacobsona
Ssaki domowe i gospodarskie
- Koty
- Konie
- Krowy (bydło)
- Kozy
- Owce
- Świnie
- Króliki
- Świnki morskie
- Fretki
Ssaki dzikie
- Wilki i lisy
- Jelenie, łosie i inne przeżuwacze
- Tygrysy, lwy i inne kotowate
- Nietoperze (u części gatunków)
- Naczelne niższe (np. lemury)
Gady
- Węże (bardzo rozwinięty, kluczowy narząd)
- Jaszczurki
Narząd Jacobsona a odruch Flehmena i „dziwne miny”
Kiedy Twój pies albo kot po powąchaniu czegoś nagle zastyga z uniesioną wargą, lekko otwartym pyskiem, zmrużonymi oczami albo jakby robi „dziwną minę” — to nie grymas niezadowolenia, tylko odruch Flehmena. W ten sposób zwierzę pomaga sobie pobrać cząsteczki chemiczne do narządu Jacobsona (VNO), który znajduje się przy podstawie przegrody nosowej. To taki „tryb analityczny”, w którym zwierzak bada otoczenie na dużo głębszym poziomie, niż potrafi ludzki nos.
W momencie odruchu Flehmena zwierzę:
- kieruje zapach do narządu Jacobsona
- aktywuje specjalne komórki receptorowe wrażliwe na feromony i cząsteczki chemiczne
- przetwarza te informacje w układzie limbicznym, odpowiedzialnym za emocje i reakcje
Dlatego czasem po takiej „minie” zwierzak potrafi zmienić zachowanie — stać się bardziej czujny, zainteresowany, pobudzony albo przeciwnie, całkowicie się uspokoić.
FAQ: pytania i odpowiedzi
Czy człowiek ma narząd Jacobsona?
U człowieka można znaleźć szczątkowe struktury przypominające narząd Jacobsona, ale większość badań sugeruje, że nie jest on czynny tak jak u psów, kotów czy koni. Główna część informacji zapachowych u ludzi jest odbierana klasycznym nabłonkiem węchowym w nosie.
Czy da się „wyłączyć” działanie narządu Jacobsona u psa lub kota?
Nie. Narząd Jacobsona jest naturalną częścią układu węchowego, a związane z nim zachowania (intensywne węszenie, „miny” po powąchaniu) są fizjologiczne. Można je jedynie moderować poprzez trening, skracając czas węszenia na spacerze czy odciągając uwagę zwierzęcia, ale nie da się całkowicie wyeliminować potrzeby analizowania zapachów i feromonów.
Źródła naukowe
A. Coli, M. Stornelli,E. Giannessi, The dog vomeronasal organ: a review, https://www.researchgate.net/publication/325381241_The_dog_vomeronasal_organ_A_review/link/5d89ca2e458515cbd1be44ba/download?_tp=eyJjb250ZXh0Ijp7InBhZ2UiOiJwdWJsaWNhdGlvbiIsInByZXZpb3VzUGFnZSI6bnVsbH19 (dostęp:25.12.2025).
H. Karimi, B. Hassanzadeh, N. Razmaraii, Structure of Vomeronasal Organ (Jacobson) in the Male Red Fox (Vulpes Vulpes), https://anatomyjournal.ir/article-1-159-en.pdf (dostęp:25.12.2025).
D. Kostov, VOMERONASAL ORGAN IN DOMESTIC ANIMALS (A SHORT SURVEY), https://bjvm.trakia-uni.bg/vol10-no1-07.pdf (dostęp:25.12.2025).
E Mahdy, E. Ismail El behery, S. Mohamed, Comparative morpho-histological analysis on the vomeronasal organ and the accessory olfactory bulb in Balady dogs (Canis familiaris) and New Zealand rabbits (Oryctolagus cuniculus), https://banglajol.info/index.php/JAVAR/article/download/44140/32457 (dostęp:25.12.2025).
Notka biograficzna: dr Mateusz Karatysz
W branży zoologicznej pracuję od 2012 roku. Przez 8 lat doradzałem właścicielom specjalistycznych sklepów zoologicznych w doborze produktów premium, które nie były jeszcze dostępne w Polsce.
Od 10 lat opiekuję się przewlekle chorym psem. Każdego dnia pomagam mu w zmaganiach z atopowym zapaleniem skóry, alergią pokarmową, nawracającymi problemami z zapaleniem pęcherza oraz ciężkimi powikłaniami neurologicznymi po dysplazji krążków międzykręgowych.
W 2020 roku założyłem serwis zoonews.pl. Wieloetapowe diagnozy, umawianie równoległych wizyt u kilku specjalistów lekarzy weterynarii, wnikliwe obserwacje objawów występujących u mojego psa i łączenie faktów przed wizytami diagnostycznymi skłoniły mnie do popularyzacji odpowiedzialnej opieki nad zwierzętami domowymi – w oparciu o książki i artykuły naukowe pisane głównie przez lekarzy weterynarii.
Po przeczytaniu moich artykułów zachęcam do zgłębienia interesującego Ciebie tematu na podstawie książek i artykułów, które załączam w bibliografii.
